NARZEDZIA-SUROWCEI-MIARKI

NARZĘDZIA, SUROWCE I MIARKI DZIEGCIARSKIE

NARZĘDZIA, SUROWCE I MIARKI DZIEGCIARSKIE NARZEDZIA-SUROWCEI-MIARKI

Wg samych dziegciarzy bielańskich narzędzi, którymi się posługiwali przy produkcji dziegciu nie było wiele. Można je podzielić na 3 grupy:

• narzędzia do wycinki i przygotowania surowca – drewna żywicznego (głównie piły i siekiery, kilof i podobna do niego motyka, skublica),
• narzędzia do budowy i obsługi mielerza (np. ostra i poręczna siekierka, kloc służący do rąbania, ostra sztychówka oraz łopata szufla),
• narzędzia, służące transportowaniu (przenoszeniu lub przewożeniu) dziegciu w celach handlowych (np. krosna, kolasa).

Odpowiednimi surowcami do wypału były te części drzewa, które były nasycone mocno żywicą tzw. tłuste, smolne kawałki. Najczęściej były to tzw. karpiny lub wyższe partie drzew, które zostały naturalnie uszkodzone, np. skręcone przez wiatr, a także starsze, grube gałęzie, posiadające twardziel z dużą ilością żywicy.

• ANTAŁOK (анталок) ῾beczułka drewniana, w której dawniej przechowywano m.in. dziegieć, piwo, ser᾿: pyło było w antałkach tyż taku boczku ja pamiatam, ja mał taku, to ona mała sto paru liter [piwo było w antałkach, też taką beczkę pamiętam, miałem taką, to miała sto parę litrów]
• BAŃKA (банька) ῾w kontekście dziegciarstwa odnosi się do naczynia blaszanego, w którym noszono dziegieć lub naftę᾿: mohly ziaty desiat liter, bo ja pamiatam taky bańky do dechtiu [mogli wziąć 10 litrów, bo pamiętam takie bańki do dziegciu]
• BANIOCZKA (баньочка) zdr. ῾w kontekście dziegciu odnosi się do mniejszej bańki᾿: a dechet był osibno, to ciłkowyto w specjalnych banioczkach zamykany [a dziegieć był całkiem osobno, w specjalnych banioczkach zamykany]

• BOCZKA (бочка) ῾beczka używana do transportu większych ilości ropy naftowej lub innych substancji w handlu dalekosiężnym᾿: łosian szytko h jednij boczci mał, dechet, ropu, terpentynu, smary i fiśtron, szto chto chtił [łosianin wszystko miał w jednej beczce, dziegieć, ropę, terpentynę, smary i tran, co kto tylko chciał]
• CAPYNA (цапина) ῾drewniany lub metalowy drąg zakończony hakiem, używany do: ściągania pni z lasu, podciągania i obracania kłód, manipulowania ciężkim drewnem na stosie lub przy zrywce; skublica; capina᾿: jak była hruba sosna, to mohly użyłaty capynu [jak była gruba sosna, to wtedy mogli używać tej capyny]
• CZEKAN (чекан) ῾narzędzie używane przez dziegciarzy przy karczowaniu drzew oraz podczas wstępnego kopania dołu pod palenisko kopcia; rodzaj niewielkiego kilofa z metalową głowicą osadzoną na drewnianym stylisku. Jedno ostrze bywało spiczaste (do rozbijania i podważania), drugie płaskie lub lekko zakrzywione (do odkuwania i odcinania korzeni); kilof᾿: tu w Bilanci radyly czekan [tutaj w Bielance mówili czekan]
• CZŁERTKA (чвертка), KŁATERKA (кватерка) ῾jednostka miary lub naczynie do odmierzania płynów, w tym dziegciu o pojemności ¼ litry᾿: z boku była jakby taka mirka, człertka [z boku była taka jakby miarka, kwaterka]
• FOLGA (фольґа) ῾drąg do transportu kloca᾿: no to po foldzi sia katulało dereło na wiz [to po tym drągu transportowali drewno na wóz]
• JAŁOWA TRYSKA (ялола триска) ῾drobna szczapka drewna zawierająca bardzo mało żywicy lub pozbawiona jej całkowicie; drewno „jałowe”, nieprzydatne do dziegciarstwa, wykorzystywane zwykle jako opał᾿: jałowych trysok nazberał i prodałał [nazbierał drobne kawałki drewna pozbawione żywicy i sprzedawał]
• KARCZIŁKA (карчівка) ῾narzędzie używane przy karczowaniu, podobne do motyki᾿: karcziłka to była taka hruba motyka do karczułania [karcziłka to była gruba motyka używana do karczowania]
• KARCZYTY (карчити) ῾usuwać drzewa i krzewy wraz z korzeniami; karczować᾿: karczyly karpynu to karcziłky maly [karczowali karpinę, to musieli mieć karcziłky]
• KARPYNA (карпина) ῾pniak wraz z korzeniami pozostały po ścięciu drzewa, twardy, bardzo żywiczny, długo konserwujący związki terpenowe; karpina᾿: jak przywiezie te karpine do domu, no to jest kloc wielki, to przeciesz zaraz go tam nie spali, no to no sie podsuszało samo [jak przywiezie karpinę do domu, takiego wielkiego kloca, to przecież nie spalili go od razu, to miało czas wysychać]

Dawniej karpina ze względu na dużą zawartość żywicy była najczęściej wykorzystywanym surowcem do wypalania dziegciu, dziś już nie jest pozyskiwana. Zdarzało się, że nie była w całości rozdrabniana, a jedynie częściowo i takie spore jej części wypełniały kopec.

• KLONCATY (кльонцати) ῾rozdrabniać drewno na mniejsze kawałki᾿: kloncaty to treba [trzeba rozdrabniać to drewno]
• KŁATERKA (кватерка), CZŁERTKA (чвертка) ῾dawna miara objętości lub naczynie do odmierzania płynów, w tym dziegciu o pojemności ¼ litra; od łacińskiego quarta pars – czwarta część᾿: no to radyly kłaterka dechtiu, taku mirku maly [to mówili kłaterka dziegciu, taką miarę stosowali]

• KOBYCIA (кобиця) ῾klocek służący do rąbania drewna᾿: cwenknyj na kobycy [sieknij to na tym klocku do rąbania]

• KOLASA (коляса) ῾dwukołowy wózek z drabinkami ciągnięty przez człowieka᾿: boczky to na kolasi musily łozyty [beczki to już na kolasie musieli wozić]

• KOLASKA (коляска) 1. zdr. od KOLASA (коляса) ῾mniejszy dwukołowy wózek z drabinkami ciągnięty przez człowieka᾿: win izdył kolaskom, a potim sy kupył konyka [on ciągnął kolaskę, a potem sobie kupił konika]; 2.῾mniejszy wózek do przewożenia czegoś᾿: kolaska była na sztyrioch koliczkach, a kolasa na dłoch [kolaska miała cztery koła, a kolasa dwa]

• KORA (кора), SKORA (скора) ῾w odniesieniu do drzewa jest to kora drzewa᾿: samu skoru teszesz [ciosasz samą korę]
• KROSNA (кросна) l.mn. ῾drewniane nosidło, które służyło handlarzom do noszenia towaru na plecach᾿: krosna to sy sam każdy robył, to sy lude ulipszaly [krosna każdy robił sobie sam, to sobie ludzie udoskonalali]

Istniały dwa typy krosien: podstawkowy — którego oryginalną wersję posiada jeszcze jeden z bielańskich dziegciarzy — oraz szafkowy. W najstarszej formie były to proste drewniane ramki z deseczkami, rodzaj stelaża przypominającego współczesny tornister. Poprzeczne listwy trzymające ramę nazywano snużkami. Dziegciarz wychodząc na handel do takiego drewnianego tornistra przymocowywał bańki z dziegciem, miarki i lejki do nalewania i odmierzania.

• LEŻANYNA (лежанина) ῾drewno, które długo leżało w ziemi lub było w nią częściowo zagłębione᾿: w leżanyni tyż najdesz smolne [leżanyna też jest surowcem, pośród którego można znaleźć żywiczne drewno]
• LIJOK (лійок) ῾w odniesieniu do dziegciarstwa sprzęt używany podczas nalewania dziegciu bądź innych mniej gęstych smarów᾿: to mirka z lijkom była, hliłał sy do toho dechtiu i potim do mirky [to była miarka z lejkiem, nalewał sobie do tego dziegieć i potem do tej miarki]

• MIRKA (мірка) ῾naczynie o odpowiedniej objętości, służące dziegciarzom bielańskim do odmierzania dziegciu podczas sprzedaży᾿: to ja jem na podi naszoł iszczy w starij chyży totu mirku [to na strychu znalazłem, jeszcze w starej chałupie tę miarkę]

Przed I wojną światową do odmierzania używano także „rożków” z uciętych rogów wołów, krów lub baranów o pojemności w przybliżeniu 1/32 l, 1/16 l oraz 1/8 litra. Później głównie używano miarek metalowych. Jedna z takich oryginalnych miarek, o pojemności 1/16 litra, znajduje się w posiadaniu jednego z dziegciarzy bielańskich.

• OBIRUCZNIA PYŁA (обіручня пила) ῾piła na dwie ręce; tzw. „moja-twoja”᾿: pyła obirucznia, na dwoch chłopił, moja – tłoja, dłi ruczky sut [pyła obirucznia to na dwóch chłopów, „moja-twoja”, dwie rączki ma]
• OPATA (опата) ῾łopata᾿: no to opatu użyłaly jak zasypułaly tam hlynom kopec [no to tej łopaty używali, jak zasypywali mielerz gliną]
• PASENDRAGY (пасендраґи), SZELKY (шельки) ῾skórzane paski do podtrzymywania czegoś, stosowane jako szelki przy krosnach᾿: tu masz pasendragy do noszynia [tu masz szelki do noszenia]

• PIŁCZŁERTKA (півчвертка), PIŁKŁATERKA (півкватерка) ῾jednostka miary lub naczynie do odmierzania płynów, w tym dziegciu o pojemności 1/8 litra᾿: ona była tam podilena na dłi piłczłertky albo czwertka i sia nalywało to tam wydiłas, że tam tota kreska blysko, no to już było wiadomo, że to już dost nalyłania, to już je piłczłertky, to była mirka [ona była podzielona na dwie półćwiartki, albo była ćwiartka i jak się tam nalewało, to widziałaś już blisko tę kreskę, no to już było wiadomo, że wystarczy nalewania, bo to już jest półćwiartki, to miara była]
• PIŁKŁATERKA (півкватерка) zob. PIŁCZŁERTKA (півчвертка)  
• PLECZY (плечи) ῾tył czegoś; plecy᾿: heł w krosnach masz pleczy zo zadu [tutaj w krosnach masz plecy z tyłu]
• PYŁA (пила) ῾piła᾿, por. OBIRUCZNIA PYŁA (обіручня пила), SZTORCIŁKA (шторцівка)
• REMIN (ремін) ῾skórzany pasek᾿: remeni rużny były [różne były paski]
• REMENYK (ременик) zdr.῾niewielki skórzany pasek᾿
• ROBYTY SZATRO (робити шатро) ῾robić bałagan, śmiecić podczas pracy᾿: Ne rob szatra! [Nie rób bałaganu!]
• RUBATY (рубати) ῾rąbać᾿: prosto sia ne rubat smoliłky᾿[na wprost nie rąbie się smolnego drewna]
• RUCZNIA PYŁA (ручня пила) ῾piła ręczna᾿, por. OBIRUCZNIA PYŁA (обіручня пила), SZTORCIŁKA (шторцівка)
• RYZATY (ризати) ῾ciąć piłą᾿: potim napiłperek to tiż sia tak ryzało tom pyłom na klocky [potem w poprzek to też się cięło tą piłą na kloce]
• SMOLNE DEREŁO (смольне дерево) ῾drzewo lub jego części, np. kora, gałęzie mocno nasycone żywicą: zdorołe dereło ne było smolne nygda, lem musiło jakiese chłore byty [zdrowe drzewo nigdy nie było żywiczne, tylko jakieś chore musiało być]

Najczęściej były to tzw. karpiny, starsze gałęzie posiadające twardziel z dużą ilością żywicy. Również w wyższych partiach drzew, często uszkodzonych, np. poskręcanych przez wiatr znajdowano odpowiednio smolny surowiec.

• SMOLIŁKA (смолівка) 1.῾kawałek drzewa z żywicą; smolówka᾿: otec naszoł smoliłku h lisi i radyt, że zapalyme dechtiu, i chtołdy sia takie zaczało, to me raz zapalyly [ojciec znalazł smolówkę w lesie i mówi, że zapalimy dziegieć, i od wtedy się zaczęło, to zapaliliśmy tylko raz] 2.῾kawałek drewna sosnowego z niewielką ilością żywicy, który wykorzystywano na podpałkę; smolówka᾿: aby sosnowe było, po wercha nakłał kus smolnoho, a do seredyny napchał zwykłe, jałowe to były wiazky smoliłok [żeby sosnowe tylko było, na wierzch położył trochę żywicznego drewna, a do środka napchał zwykłe, mało żywiczne, takie właśnie były wiązki smolówek] 

• SMOLNYJ (смольний) ῾żywiczny, nasiąknięty żywicą; tłusty od dużej ilości żywicy᾿: naszly me sosnu smolnu, poryzał, prywiuz gu chyży, porubał na szczypy i do kopcia ułożył [znalazł smolną sosnę, pociął, zwiózł do domu, porąbał na drobne kawałki i ułożył w mielerzu]
• SMOLYTY (смолити) 1.῾wytwarzanie przez uszkodzone drzewo żywicy, jako jego ochrona, gromadzić żywicę᾿: tota sosna smolyła, znasz zalyłała sia żywyciom [ta sosna zalewała się żywicą, rozumiesz, gromadziła żywicę w sobie]; 2. ῾brudzić żywicą᾿: już mam osmoleny ruky [już mam ręce lepkie od żywicy]

• SNUŻKA (снужка) ῾wąska deseczka, często później ozdobna, np. przy łóżku, krześle; w odniesieniu do dziegciarskich krosien to listewki stanowiące element stelaża᾿: snużky szto styrczat w tim [snużki, te co wystają w tych krosnach]

• SOKYRA (сокира) ῾siekiera᾿: potim sia szczypało sokyrom [potem rąbano siekierą]
• SOKYRKA (сокирка) zdr.῾niewielka siekiera᾿: sokyrkom zatesze, ciupne ta jak my robyly teper [siekierą zaciosze, ciupnie tak, jak my teraz robiliśmy]

• SOŁONYNA (солонина) ῾dosłownie oznacza słoninę, zaś w odniesieniu do dziegciarstwa oznacza najlepszy kawałek drewna do wytopu dziegciu, który charakteryzuje się pokaźną ilością żywicy, jest niezwykle ciężki, a w przekroju widać intensywnie czerwone lub bursztynowe słoje᾿: sołonynom do hory kładesz [słoniną, tym najbardziej żywicznym kawałkiem kładziesz do góry]

• SZCZYPA (щипа) ῾nierównomierny kawałek rozszczepionego drewna; polano; szczapa᾿: kotra szczypa sia nadaje na smoliłku, to do smoliłky a kotre dziadostło to już na bik, do peca [która szczapa nadaje się na smolówkę, no to idzie do smolówki, a która jest dziadowska, to już idzie na bok, do pieca] zdr. SZCZYPKA (щипка)
• SZCZYPATY (щипати) ῾rozszczepiać drewno na drobne kawałki najczęściej wzdłuż włókna᾿: wyberat sia medże sukamy, żeby dobry szczypaty było [wybiera się miejsce między sękami, żeby dobrze się rozszczepiało]

• SZCZYPKA (щипка) zdr. ῾nieduża szczapa; niewielki kawałek rozszczepionego drewna, kiedyś często używany na podpałkę᾿: toto-m czuł, że szczypkamy handlułał na jarmaku, smoliłkamy, mał taku wiazoczku zwiazanu [to słyszałem, że handlował szczapkami na jarmarku, smolówkami, miał taką wiązkę związaną]

• SZELKA (шелька) ῾rodzaj naczynia, podobnego do dzisiejszego rondelka᾿: ja mał szelku taku menszu, była by tu włyszła [ja miałem taki mniejszy rondel, pasował by tutaj]
• SZELKY (шельки) zob. PASENDRAGY (пасендраґи)
• SZTORC (шторц) ῾pion, krawędź najczęściej ostra; rant᾿: szczypaj sy wse tak, ne do sztorca [szczypaj zawsze w ten sposób, nie do pionu]
• SZTORCIŁKA (шторцівка) ῾piła ręczna; płatnica᾿: pyła z jednom ruczkom była sztorciłka, taka korotka na jednu ruku [piła z jedną rączką nazywała się sztorciłka, to taka krótka była na jedną rękę], por. OBIRUCZNIA PYŁA (обіручня пила)
• SZTYCHIŁKA (штихівка) ῾rodzaj prostej łopaty, szpadel᾿: sztychiłku do kopania jamy użyłaly, szto sztychuje a opata, to opata [szpadel wykorzystywany do kopania dziury, bo dobrze wbija się w ziemię a łopata, no to już łopata], por. OPATA (опатa)
• WIRA SOSNA (віра сосна) ῾sosna powykręcana najczęściej pod wpływem silnego wiatru lub innych czynników atmosferycznych᾿: w try czetłerty łysokosty, to [sosna] mała tendencju do kruczynia, to pid tyma hałuziamy perełażni było wire, to tak od połufky do trioch czetrłertych była wira sosna [na ¾ wysokości sosna miała tendencję do skręcania się i na tej wysokości, pod tymi gałęziami było poskręcane drzewo, to tak od połowy do ¾ była powykręcana sosna]

• TESATY (тесати) ῾ciosać᾿: ony totu sosnu tesaly, obtisułaly i ona za rik zalyłała [oni tę sosnę ciosali, ociosywali i przez rok zalewała się żywicą]
• TRYSKA (триска) ῾mały odłamek lub kawałek drewna᾿: łystarczyło, żeby dłi trysky hłożył do wiazky, zapachło smoliłkom i już [wystarczyło, że włożył dwa drobne drewienka do wiązki, to już wszystko pachło żywicą]
• ŻYWYCIA (живиця), SMOŁA (смола) ῾żywica᾿: nawet jak sosna jest zgnita, a jak jest żywica w środku to ona ci tam, gdzie jest żywica to ona ci nie zgnije, to ona se może leżeć latami [nawet jak sosna jest zgnita, a w środku ma żywicę, to ona w tym miejscu, gdzie jest żywica nie zgnije, może leżeć i latami]

Żywica to substancja wytwarzana w niektórych roślinach, najczęściej w drzewach, w systemie kanałów żywicznych obecnych w drewnie, korze, gałęziach oraz pniakach. Zwana czasami łzami drzew; Jej produkcja jest elementem biologicznej obrony roślin przed urazami, grzybami i owadami. Najwyższe stężenie znajduje się najczęściej w sękach, korzeniach oraz pniakach, które magazynują substancje  w celu zabezpieczenia miejsc uszkodzonych mechanicznie (np. złamanie gałęzi, nacięcię kory) lub zaatakowanych przez szkodniki. Żywica działa jak naturalny „plaster ochronny”, broniąc drzewo przed infekcjami, szkodnikami, nadmierną utratą wody w miejscu skaleczenia.

W Bielance niektórzy najstarsi mieszkańcy do dzisiaj na żywicę mówią smoła, podobnie jak i w niektórych łemkowskich wsiach z tym, że gdzieniegdzie określano tak tylko żywicę sosnową lub świerkową, w odróżnieniu od, np. żywicy jodłowej.