PRODUKCJA DZIEGCIU – BUDOWA MIELERZA
PRODUKCJA DZIEGCIU – BUDOWA MIELERZA PRODUKCJA DZIEGCIU-BUDOWA MIELERZA
Słownictwo, którym posługiwali się dawni bielańscy dziegciarze wyrasta z codziennej praktyki: z pracy przy drewnie, z obserwacji dymu, z doświadczenia przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Zebrana w tym rozdziale leksyka pozwala lepiej zrozumieć nie tylko budowę mielerza, narzędzi, etapów pracy i zjawisk towarzyszących wytwarzaniu dziegciu, lecz także świat pojęć i wyobrażeń, w którym to rzemiosło funkcjonowało.
Produkcja dziegciu była złożonym procesem opartym na powolnym, kontrolowanym zwęglaniu żywicznego drewna w specjalnie przygotowanym piecu ziemnym zwanym mielerzem. Najpierw wybierano odpowiedni surowiec – sosnowe szczapy bogate w żywicę – a w skarpie wykonywano dół na kształt zbliżony do niecki, który wylepiano gliną. Następnie skrzętnie wyselekcjonowane szczapy układano warstwowo w stożkowaty kopiec, który uszczelniano słomą i darnią, aby ograniczyć dopływ powietrza.
Tak przygotowany mielerz rozpalano – współcześnie dziegciarze bielańscy podpalają go od góry, a następnie zamykając otwór darnią, by zapewnić wysoką temperaturę wewnątrz, lecz bez otwartego płomienia. Pod wpływem ciepła żywica topiła się, a poszczególne frakcje procesu wypływały przez rurkę do naczynia – odbieralnika.
Cały proces wypalania dziegciu wymagał solidnego doświadczenia: dziegciarze oceniali jego przebieg po kolorze dymu, zapachu, temperaturze kopca i zachowaniu drewna. W pracy korzystali z wyspecjalizowanych narzędzi, a wiele czynności miało własne, lokalne nazwy przekazywane z pokolenia na pokolenie.
- CUG (цуґ) ῾silny strumień powietrza᾿: od doły jak palyly, to jak dostało cugu, to sia łece spalyło dechtiu, treba było perunom obkładaty [jak zapalano mielerz od dołu, to jak dostał powietrza, to więcej dziegciu się wypaliło, trzeba było szybko przykrywać mielerz zewnętrzną warstwą darni]
- DERNIA (дерня) l.p. ῾darń᾿: dajesz derniom do seredyny, obkładasz [układasz częścią trawiastą darni do środka]
- DYM (дим) ῾dym᾿: jak bioły idzie dym to znaczy że sie nie poli wengiel ino żywica, a jak już niebieski, to zaczyno sie wengiel palić [jak biały dym leci, to znaczy, że pali się żywica a nie węgiel drzewny a, z kolei jak już leci niebieski, to znak, że kończy się palić żywica, a zaczyna spalać się węgiel drzewny]
Doświadczeni dziegciarze obserwowali kolor dymu, który pozwalał im ocenić przebieg zwęglania drewna w mielerzu. Biały dym oznaczał topienie się żywicy, natomiast w kolejnych godzinach jego barwa przechodziła w niebieską, co świadczyło o wypaleniu pokładów żywicznych i rozpoczęciu powolnego zwęglania węgla drzewnego.
- JAMA (яма) ῾dziura, dół kopany w skarpie o kształcie zbliżonym do leja; podstawa pieca dziegciarskiego – kopcia᾿: no najpersze treba jamu wykopaty [najpierw trzeba dół wykopać ]
- KOPCUWATY (копцувати) ῾obkładać zewnętrzną warstwą kopec᾿: no i zakopcułaty treba toty szczapy [no i okryć trzeba te szczapy]
- KOPCZYK (копчик) zdr. ῾niewielki kopec᾿: hardy kopczyk [ładny kopczyk]
- KOPEC (копец) ῾w odniesieniu do dziegciarstwa bielańskiego stożkowy stos drewna, przykryty darnią, w którym przeprowadza się prymitywną suchą destylację drewna, tzw. pirolizę; piec dziegciarski; piec smolarski; piec terenowy; mielerz᾿: tych droł to any na pił kopcia ne bude [tego drewna to nawet na pół mielerza nie będzie]
- LIPYTY (ліпити) zob. MAŚTYKUWATY (масьтикувати), MASTYTY (мастити)
- LOCH (льох) ῾dziura, szpara᾿: pił lochy ostane [zostanie połowa pustej przestrzeni]
- MASTYTY (мастити) zob. MAŚTYKUWATY (масьтикувати)
- MAŚTYKUWATY (масьтикувати), MASTYTY (мастити), LIPYTY (ліпити) ῾lepić; uszczelniać gliną rozrobioną w wodzie᾿: tot kopec treba kupa persze robyty i na chłyli, bo maśtykułaty ho treba, mastyty hlynom [ten mielerz trzeba zacząć robić dużo wcześniej i, żeby pogoda była, bo trzeba go wylepiać, lepić gliną]
Etap lepienia gliną paleniska mógł zajmować czasem do tygodnia. Glinę nanoszono rękami przy słonecznej pogodzie po kilka razy na dzień. Za każdym razem wyschnięty lej oraz pojawiające się w nim szczeliny ponownie oblepiano gliną rozrobioną z wodą do momentu uzyskania trwałej i gładkiej powierzchni leja. Dzięki takiemu zabiegowi zapobiegano wsiąkaniu dziegciu w ziemię.
- MARAS (марас) ῾bałagan, zmarnowany niepotrzebnie surowiec, pozostający już tylko śmieciami᾿: ne rob marasu! [nie marnuj tyle surowca!]
- PLANTUWATY (плянтувати) ῾równać, wyrównywać do konkretnego poziomu᾿: czekaj, jak wyplantuje, to dopiro druhyma szczapamy obłożysz [poczekaj aż wyrówna, dopiero wtedy obłożysz drugą warstwą szczap]
- POŁOMIN (поломін) ῾płomień᾿: czasom i połomin by sia wydostała [czasem mógłby się wydostać płomień]
- RURKA (рурка)῾rurka᾿: wyjmyj totu rurku ciłkom, potim sia włożyt i oblipyt [wyjmij całkiem tę rurkę, potem się ją włoży i oblepi gliną]
- STIŻOK (стіжок), STOŻOK (стoжок) ῾w odniesieniu do dziegciarstwa bielańskiego jest to charakterystyczny stóg smolnych szczap ułożonych promieniście w palenisku, stanowiący część pieca dziegciarskiego᾿
Szczapy układa się warstwowo, coraz wyżej, tak aby całość tworzyła zwarty, stożkowaty kopiec o możliwie równych i szczelnych powierzchniach bocznych. Po ułożeniu smolówek konstrukcję uszczelniano. Współcześnie najczęściej wykorzystywanym materiałem uszczelniającym jest siano lub świeżo skoszona trawa. Następnie całość obkładano darnią, która stabilizowała kopiec i ograniczała dopływ powietrza podczas powolnego zwęglania.
- STULATY (стуляти), PRYTULATY (притуляти) ῾delikatnie uklepywać kopec w trakcie wypalania, by nie dopuścić do zawalenia się całego mielerza᾿: stulaj kopec, żeby ne było powitria, bo ono sia kopec ulihat [uklepuj mielerz, żeby nie było powietrza, bo on się kurczy]
- STYRNOŻYTY (стирножити) ῾stroszyć się, sterczeć᾿: moczysz sino, żeby sia ne styrnożyło [moczysz siano, aby po ułożeniu nie odstawało i tworzyło zwartą powierzchnię]
- TŁOITY SIA (твоїти ся) ῾tlić się; powolne palenie się bez płomienia, żarzyć się᾿: tato znam, że dochodył do toho [kopcia], sprałdżał toto czy sia tłojit, czy ne twojit [wiem, że tato podchodził do tego mielerza, sprawdzał czy się żarzy, czy nie tli]