Łemkowsko-polski słowniczek dziegciarski wsi Bielanka powiatu gorlickiego
Podstawowy materiał do niniejszej pracy zebrany został w trakcie badań terenowych oraz podczas rozmów, przeprowadzonych w 2025 roku. Informatorami byli przedstawiciele najstarszego, starszego i średniego pokolenia zamieszkujący Bielankę. Omawiany słowniczek dotyczy zatem słownictwa osób, które nie tylko najlepiej pamiętają, ale również zachowały jeszcze leksykę związaną z dziedzictwem dziegciarskim Łemkowszczyzny. Niestety, pokolenia te coraz szybciej od nas odchodzą, przez co bezpowrotnie tracimy żywą tradycję słowa.
Przedstawione słownictwo dziegciarskie wyrasta z codziennej praktyki: z pracy przy drewnie, z obserwacji dymu, z doświadczenia przekazywanego z pokolenia na pokolenie. Zebrana leksyka pozwala lepiej zrozumieć nie tylko technikę wytwarzania dziegciu, lecz także świat pojęć i wyobrażeń, w którym to rzemiosło funkcjonowało.
SŁOWNICZEK PODZIELONO NA 4 ROZDZIAŁY:
HANDEL I RZEMIOSŁO HANDEL-RZEMIOSLO KLIKNIJ W LINK
PRODUKCJA DZIEGCIU – BUDOWA MIELERZA PRODUKCJA DZIEGCIU-BUDOWA MIELERZA KLIKNIJ W LINK
NARZĘDZIA, SUROWCE I MIARKI DZIEGCIARSKIE NARZEDZIA-SUROWCEI-MIARKI KLIKNIJ W LINK
CHOROBY, WIERZENIA, ZASTOSOWANIE DZIEGCIU W BIELANCE CHOROBY, WIERZENIA, ZASTOSOWANIE DZIEGCIU W BIELANCE KLIKNIJ W LINK
Słowo DZIEGIEĆ pochodzi od praindoeuropejskiego korzenia dhegh-, oznaczającego `palić, ogień` lub też `żar`. Rdzeń ten rozwinął się w językach indoeuropejskich w różnych formach, np. dahati i dagas, stąd też w niektórych językach słowiańskich występuje podobny rdzeń *degъtь, np. litewski degutas, czeski dehet, słowacki deht, białoruski дзëгаць, rosyjski деготь, ukraiński дьоготь.
W języku angielskim dziegieć to najczęściej tar oznaczający ogólnie smołę, zaś birch tar określa dziegieć brzozowy, pine tar – dziegieć sosnowy. Wood tar to natomiast określenie bardziej ogólne, odnoszące się do dziegciu uzyskanego z różnych rodzajów drewna. Podobnie w języku niemieckim dziegieć (smoła) to der Teer, lub der Holzteer (dziegieć drewniany), zaś das Birkenpech to dziegieć brzozowy. Co ciekawe, to drugie określenie na smołę lub żywicę w języku niemieckim – das Pech oznacza również nieszczęście („pech haben” – mieć pecha) i nie przypadkiem ma związek z polskim pechem. Słowo to bowiem pojawiło się w języku polskim w czasach nowożytnych, właśnie pod wpływem niemieckiego. Znaczenie metaforyczne „czarne, lepkie, przynoszące kłopot” łatwo bowiem przechodzi z smoły w języku niemieckim na złego farta — i pojawia się potem w języku polskim.
Produkcja dziegciu to bardzo stare i szeroko rozpowszechnione rzemiosło na obszarach leśnych. Produkcja dziegciu to jedno z najstarszych i najszerzej rozpowszechnionych rzemiosł na terenach leśnych. Określenie „dziegieć” odnosiło się nie tylko do smoły brzozowej otrzymywanej z kory brzozy (por. Samuel Linde, Słownik języka polskiego, 1807), lecz także do całej grupy podobnych substancji, obejmującej inne smoły drzewne, a nawet asfalt i ropę naftową. W dawnej polszczyźnie terminy „smoła” i „maź” stosowano zamiennie, nawet jeśli w skład mazi wchodził dziegieć, a czasem również popiół lub sadze. Z tego powodu osoby zajmujące się wypalaniem drewna określano mianem diegciarzy, smolarzy lub maziarzy.
Według Słownika języka polskiego dziegieć to: „ciemnobrązowa, gęsta ciecz o nieprzyjemnym smaku i zapachu, otrzymywana z drewna, używana dawniej m.in. do leczenia chorób skóry”.
Więcej o słowniczku kliknij w link poniżej lub kod QR
